|
autorizovan ispravljen tekst iz knjige
"ISTORIJA SRPSKE KULTURE" Desanka Stamatovic |
|
Srpsko srednjovekovno rukopisno naslede (brojni sacuvani rukopisi, prepisi i verzije starih tekstova) potvrduje pretpostavku da su manastirske biblioteke, pocev od 12. veka, bile znacajna sredista kulturnog zivota.
Formiranje biblioteke bilo je moguce vec prilikom osnivanja manastira. O tome svedoce zapisani podaci u tipicima sv. Save. U Karejskom tipiku (1199) propisan je poseban rezim za knjige u manastiru i proglaseno nacelo neotudivosti manastirskih knjiga. I u Hilandarskom tipiku Sv. Save, uporedo sa drugim liturgijskim predmetima, pominje se prilaganje knjiga prilikom osnivanja manastira.
Manastirska biblioteka je svojim sadrzajem morala zadovoljiti najnuznije liturgijske potrebe, pa je zbirka obuhvatala najmanje dvanaest knjiga. Bilo je i bogatijih biblioteka, od kojih su neke delimicno sacuvane do danas: u manastirima Hilandar, Decani, Zica, Pecka patrijarsija i drugim. I biblioteke vladara i vlastele, sudeci po nevelikom broju sacuvanih knjiga, imale su zbirke slicne manastirskim bibliotekama, ali s vise istoriografskih dela, letopisa, hronika, pravnih propisa, pa cak i sa svetovnom literaturom.
Sacuvani izvori svedoce da je u Rasu, na dvoru Stefana Nemanje (12. vek), postojala biblioteka. Biografi sv. Save (1175-1235) Domentijan i Teodosije zabelezili su da su se na tom dvoru rano poceli baviti knjigama.
Posle osnivanja Hilandara i njegove biblioteke, od 13. veka nadalje, osnivane su biblioteke u manastirima Studenica,Zica, Sopocani, Mileseva, Decani, Pec, Gracanica, Manasija, Moraca, Piva, Sv. Trojica kraj Pljevalja, te Kovin, Krusedol, Hopovo i dr. Neke od tih biblioteka nisu mnogo zaostajale za hilandarskom, a poneke su, kao one u Peci i Manasiji, u izvesnim periodima najverovatnije bile ispred nje.
Poznato je da su pojedini srpski vladari imali svoje biblioteke. Sacuvani su primerci knjiga iz biblioteka kraljeva Vladislava, Urosa i Milutina (dobijali su knjige iz Hilandara, narucivali prepise, darivali knjigama crkve i manastire i negovali prepisivacku delatnost na svojim dvorovima).
Pocetkom 15. veka u Beogradu je, na dvoru Stefana Lazarevica, postojala velika dvorska biblioteka. Dokaza za to ima u letopisima i drugim izvorima, a sacuvane su i dve knjige sa zapisom da su pripadale despotu Stefanu. U manastiru Resavi (Manasija), njegovoj zaduzbini, radila je u to vreme velika skriptorija. Rukopisi nastali u njoj vekovima poznati su po dobrom kvalitetu prepisa. Biblioteci Djurda Brankovica, u doba pred sam pad samostalnosti srpske drzave, pripadali su, kako je zapisano na samoj knjizi, dragoceni Minhenski srpski psaltir i druge knjige.
S padom Smedereva i propascu despotovine (1459) prekinut je plodan period u razvoju srpskog naroda. Osmanlije unistavaju sve svetovne institucije, pa i biblioteke. Samo su Crkva i manastiri nastavili u skromnim okvirima da cuvaju tradiciju pismenosti i neguju prepisivacku delatnost.
Najstarija crkvena biblioteka jeste ona u manastiru Hilandar, u kojoj se osam vekova bez prekida sakuplja neprocenjivo kulturno blago. Knjige i druge publikacije stizale su kao pokloni, ali je fond uvecavan i prepisivanjem u samom manastiru.Danas fond cine rukopisi i stampane knjige, razvrstani u nekoliko kolekcija. Najpoznatiji deo fonda su zbirke cirilskih rukopisa od 12. do 19. veka sa oko 1000 jedinica, kao i zbirke grckih rukopisa sa oko 10 kodeksa i "filada" od 11. do 19. veka. Tu je zbirka stare srpske stampane knjige od 15. do 17. veka.
Pored biblioteke u Hilandaru i biblioteke Srpske crkvene pravoslavne opstine u Trstu, Biblioteka Srpske pravoslavne eparhije budimske u Sentandreji spada u red najznacajnijih srpskih kulturnih institucija izvan granica nase zemlje.
Fond sentandrejske biblioteke obuhvata knjige nastale u razdoblju od 15. do 20. veka pisane u mnogim skriptorijama u Srbiji i Ugarskoj i stampane u poznatim starim stamparijama u Veneciji, Becu, Krakovu, Lajpcigu, Haleu, Parizu, Trstu, Moskvi, Budimu, Beogradu, Solunu, kao i retka izdanja gradanske stampe 18. i 19. veka, kao i knjige iz svih oblasti nauke na stranim jezicima i lepe knjizevnosti.
Na samom pocetku 18. veka postavljeni su temelji Patrijarsijskoj biblioteci. Dve zbirke knjiga, jedna srpske mitropolije u Sremskim Karlovcima, druga mitropolija u Beogradu, spojene su u jednu biblioteku ujedinjenjem dveju mitropolija 1726. godine. O toj biblioteci svedoce potpisi iz 1726. godine. Zbog austro-ugarskog rata Patrijarsijska biblioteka je pocetkom 1737. godine preneta iz Beograda u Sremske Karlovce. Ratovi su izazvali cesto seljenje Patrijarsijske biblioteke: 1790. u Sentandreju, 1848-1849. (za vreme majske revolucije) u Beograd, a 1941. godine u Zagreb (ustase su je zaplenile). Posle 1946. godine sacuvane knjige vracene su u Beograd. Fondovi Patrijarsijske biblioteke danas obuhvataju preko 120.000 knjiga i oko 400.000 brojeva casopisa, veliki broj rukopisnih knjiga iz razdoblja 14-18. veka, rukopise Jovana Rajica, inkunabule, stare karte i biblioteke Zaharija Orfelina, Stefana Stratimirovica, Ilariona Ruvarca, Bogoslovskog ucilista, Stefana Ilikica i Stefana Djurdevica.
Iako u doba Prvog srpskog ustanka nije bilo uslova za podizanje prosvetnih ustanova, ipak su tada ucinjeni pocetni koraci. Osim osnovnih skola, formirana je Velika skola kojoj je Dositej 1808. godine poklonio svoju biblioteku. To je prva skolska biblioteka u Srbiji. Medutim, prekretnica u kulturnom i prosvetnom zivotu Srbije nastala je tridesetih godina 19. veka, kada je, po dobijanju hatiserifa, stvorena mogucnost da se osnivaju ustanove za obrazovanje i kulturu. Pored otvaranja skola, doduse dosta sporog, pokrecu se prve novine, osnivaju se Licej, Muzej, Drustvo srpske slovesnosti i nekoliko biblioteka.
Posle prve drzavne biblioteke, osnovane 1815. godine pri Knjazevskoj kancelariji, biblioteka u kancelarijama nahijskih staresina (1826. i 1829. g.) i skromnih skolskih biblioteka, osniva se biblioteka u Beogradu 1832. godine zacetak buduce Narodne biblioteke. U razdoblju snaznijega kulturnog uspona, od 1832. do 1845. godine, pored Narodne biblioteke, nastaju svi tipovi biblioteka skolske, specijalne, naucne i citalista, kao pretece javnih narodnih biblioteka.
Osnovni fond novoosnovane Narodne biblioteke cinili su pokloni. Biblioteka je u godini osnivanja odlukom kneza Milosa dobila i obavezni primerak, cime su joj odredeni status i funkcija drzavne nacionalne biblioteke. Narastala je postepeno - u stalnoj borbi za minimalne radne uslove i odgovarajuci smestaj. Preseljena je u Kragujevac (1833), zatim vracena u Beograd (1835), a onda po Beogradu seljena do 1853. godine, kada dobija prvog "pravitelstvenog" bibliotekara Filipa Nikolica. Tada pocinje strucno uredivanje Biblioteke i razvoj srpskog bibliotekarstva. Nikolic je izdvojio osnovne i posebne fondove, izradio inventare, autorski i predmetni katalog i prva Pravila za Biblioteku. Njega nasleduje Djura Danicic, koji je od 1853. do 1859. godine obavio niz znacajnih poslova, utvrdio koncepciju nabavne politike, zapoceo izradu tekuce nacionalne bibliografije, prosirio obavezni primerak na periodiku, utvrdio karakter i ime Biblioteke, uveo zastitu knjiznog fonda i redovno obavestavanje javnosti publikovanjem godisnjeg izvestaja o radu Biblioteke.
U periodu od 1870. do 1900. godine Narodna biblioteka se razvija u povoljnijim drustvenim i kulturnim prilikama i postaje jedna od najznacajnijih kulturnih institucija u Srbiji. Njome rukovode i razvijaju je istaknuti javni i naucni radnici, od kojih je Stojan Novakovic (1869-1874) ucinio najvise. Pored unutrasnjeg uredenja Biblioteke i unapredenja strucnih poslova, Novakovic je uspeo da se zakonom 1870. godine obezbede za Biblioteku tri obavezna primerka i da se pomogne razvoj skolskih i narodnih biblioteka u unutrasnjosti. Zapoceo je izdavacku delatnost objavljivanjem serije stampanih kataloga Narodne biblioteke i nastavio rad na tekucoj bibliografiji. Njegovom zaslugom donet je 1881. godine Zakon o Narodnoj biblioteci i Muzeju.
Posle Novakovica na celu Narodne biblioteke bili su Jovan Boskovic, Nicifor Ducic, Milan Dj. Milicevic, Dragisa Stanojevic, Stojan Protic i Ljubomir Jovanovic, koji su obezbedili dalji razvoj Biblioteke. Pocetkom 1901. godine Bibliotekom rukovodi Jovan Tomic. Osim zasluga za unapredenje rada i za razvoj drugih biblioteka, njemu je pripala duznost da obnovi Biblioteku, koja je tesko stradala u toku Prvog svetskog rata(1914 - 1918) je unisten veci deo rukopisa, knjiga, casopisa, novina i arhivske grade, inventarske knjige i katalozi zauvek su izgubljeni, a zgrada je delom razorena.
U nemackom bombardovanju Beograda, 6. aprila 1941. godine, Narodna biblioteka je izgorela do temelja. Unisteni su knjizni fond od oko 500.000 svezaka, zbirka od 1.424 cirilska rukopisa i povelja od 12. do 18. veka, kartografska i graficka zbirka sa 1.500 jedinica, zbirke od 4.000 naslova casopisa i 1.800 naslova novina, bogati arhiv turskih dokumenata o Srbiji i srpsko-turska prepiska. U plamenu su nestali i svi inventari i katalozi Biblioteke.
Narodna biblioteka je docekala oslobodenje (1944) sa oko 5000 knjiga i drugih publikacija. Od maja 1945. godine pocinje intenzivno obnavljanje i popunjavanje fondova. Biblioteci su dodeljene Dvorska biblioteka, Biblioteka Senata, deo Biblioteke Narodne skupstine i Biblioteka Drustva Sv. Sava. Otkupljene su mnoge privatne biblioteke, a stizu i pokloni iz zemlje i inostranstva. Nakon strucnog sredivanja i otvaranja za javnost (1947. godine), Narodna biblioteka usmerava svoju delatnost i na formiranje i razvoj mreze biblioteka u Srbiji, preuzimajuci i staranje o usavrsavanju biblioteckih strucnjaka.
U novu, modernu, zgradu Narodna biblioteka se uselila 6. aprila 1973. godine. Unapreduje se bibliotecka delatnost, obnavlja se izdavastvo objavljivanjem stampanih kataloga, srpske retrospektivne bibliografije, opisa cirilskih rukopisa, fototipskih izdanja; uvode se nove tehnologije i standardi i stvara jedinstveni bibliotecko-informacioni sistem. Narodna biblioteka danas poseduje oko cetiri miliona biblioteckih jedinica. Posebnu vrednost predstavljaju rukopisne knjige od 13. do 18. veka, inkunabule i stare srpske stampane knjige od 1494. do 1638. godine, zbirka otisaka sa starih srpskih drvoreznih ploca od 16. do 18. veka, kao i mikrofilmovi juznoslovenskih cirilskih rukopisa iz zemlje i inostranstva. Automatizovani katalog i baze podataka omogucavaju brzo informisanje korisnika.
Srbi u Ugarskoj osnovali su 1826. godine u Pesti Maticu srpsku, ciji je osnovni cilj bio "rasprostranjenije knjizestva i prosvestenija naroda srbskog, to jest da se knjige srbske rukopisne na svet izdaju i rasprostranjivaju". Radi ostvarivanja ovog cilja, 1838. godine otvorena je za javnost Biblioteka Matice srpske.
Biblioteka je svoj fond stvarala poklonima (najznacajniji su pokloni licne biblioteke Platona Atanackovica i Save Tekelije) i, posebno, razmenom Letopisa Matice srpske, pokrenutog 1825. godine. Biblioteka se, zajedno sa Maticom srpskom, preseljava u Novi Sad 1864. godine i narasta zahvaljujuci siroko razvijenoj razmeni, kupovini, otkupu i zavestanjem privatnih biblioteka. Obavezni primerak prima od 1948. godine, a 1976. godine proglasena je za centralnu biblioteku Vojvodine. Nosilac je bibliotecko-informacionog sistema. Biblioteka Matice srpske poseduje najvecu zbirku cirilskih rukopisnih knjiga, pocev od 13. veka, kao i znacajne rukopisne i stare stampane ruske, ukrajinske, grcke, francuske, madarske i rumunske knjige. Fondovi obuhvataju oko 200.000 knjiga, 220.000 godista novina i casopisa (25.000 naslova) i preko 400.000 jedinica drugog biblioteckog materijala. Opremljena racunarskom tehnikom, Biblioteka preko svog Referalnog centra obezbeduje sve potrebne informacije za kulturno-istorijska istrazivanja.
Biblioteka Srpske akademije nauka i umetnosti nastala je iz Biblioteke Drustva srpske slovesnosti 1842. godine, kao prva naucna biblioteka. Brzi rast fondova Biblioteka belezi od 1846. godine, s publikovanjem Glasnika Drustva srpske slovesnosti, koji razmenjuje za izdanja stranih naucnih drustava i akademija. Biblioteka je nastojala da prikupi i sacuva stare srpske knjige i istorijsku gradu, kao i savremene publikacije iz zemlje i inostranstva. Posle Drugog svetskog rata Biblioteci Srpske akademije nauka i umetnosti obezbedeni su uslovi za sistematski rast fondova. Rad s korisnicima poceo je 1952. godine. Biblioteka raspolaze fondom od preko milion knjiga, oko 10.000 hiljada naslova periodike i druge grade. Glavni deo fonda cine izdanja domacih i stranih akademija nauka, naucnih drustava i univerziteta. Deo fonda obuhvata knjige o srpskom narodu, a jugoslavika je zastupljena najvaznijim izdanjima. Fond stare i retke knjige sadrzi oko 7.000 svezaka, kao i mnostvo starih i retkih casopisa i novina. Znacajne su i posebne biblioteke, legati istaknutih naucnika i javnih radnika i bogat fond prirucne literature.
Iz prvih skolskih biblioteka, koje se osnivaju po varosima i selima, formiraju se i Biblioteka Bogoslovije (1836. godine), Biblioteka Liceja (1838. odnosno 1844. godine), Biblioteka Vojne skole (1837. godine) i Biblioteka Artiljerijske skole (1850. godine). Do sredine veka javljaju se i strucne, specijalne, biblioteke: Muzicka (1835. godine), Pozorisna (1841. godine) i biblioteka pri ministarstvima (1842, 1847. i 1850. godine).
Licejska biblioteka, "opsta za sve nauke, za ceo Licej", osnovana je 1844. godine. Osnov biblioteckih fondova cinili su pokloni , iako je Biblioteka odmah po osnivanju dobila pravo na obavezni primerak. Prilikom prerastanja Liceja u Veliku skolu, 1863. godine, biblioteka je predata Narodnoj biblioteci na cuvanje. Zadrzana je samo strucna literatura, koja je kasnije cinila osnov Opste biblioteke Velike skole. U meduvremenu, seminarske i kabinetske biblioteke sirile su se i razvijale brze od Opste biblioteke.
Velika skola je prerasla u Univerzitet 1905. ali je odluka o osnivanju Univerzitetske biblioteke doneta tek 1921. godine na predlog profesora Pavla Popovica. Pocela je s radom 1926. godine u prvoj namenski izgradenoj zgradi, u kojoj je i danas. Za vreme Drugog svetskog rata Biblioteka je bila zatvorena, sama zgrada tesko ostecena, a iz fondova su nemacki okupatori odneli preko 2.000 retkih knjiga.
U posleratnim godinama Univerzitetska biblioteka "Svetozar Markovic" obnovila je rad, popunila svoje fondove i postepeno izrastala u jednu od najvecih biblioteka i informaciono-referalni centar Univerziteta u Beogradu, s fondom od oko 1,500.000 biblioteckih jedinica, automatizovanim katalogom ORAS i drugom savremenom opremom i mogucnostima za on line i off line pretrazivanja. Biblioteka raspolaze i vrednim fondom stare i retke rukopisne i stampane knjige i arhivskom gradom.
I drugi univerzitetski centri, u Novom Sadu, Kragujevcu i Nisu, imaju razvijene biblioteke.
Pocev od cetrdesetih godina 19. veka inicijativom gradana osnivaju se citalista, ciji su cilj bili zajednicka nabavka novina i knjiga, citanje i sastajanje. Ubrzo su citalista postala kulturni centri za obrazovanje i prosvecivanje naroda i negovanje nacionalne svesti. Citalista se angazuju u osnivanju pozorista, pokretanju novina i sakupljanju narodnog i muzejskog blaga.
Prvo citaliste, Srbsko citaliste, osnovano je u Beogradu 1846. godine, a zatim se citalista osnivaju u Smederevu, Kragujevcu, Pozarevcu, Uzicu i Negotinu. Do kraja osamdesetih godina osnovano je 79 citalista, koja su doprinela prosvetnom i kulturnom napretku naroda. Krajem 19. veka osnivanje citalista stagnira, te dolazi do njihovog postepenog gasenja. Osnivanje veceg broja skolskih i specijalnih biblioteka, te veca dostupnost knjige i stampe, ucinili su da citalista izgube osnovni smisao. Sem toga, inicijativu gradana zamenjuje drzava otvaranjem javnih, narodnih, biblioteka. Pored narodnih biblioteka, osnivanih uz saradnju s gimnazijama u Kragujevcu (1866) i Krusevcu (1868), drzava i Narodna biblioteka u Beogradu nastoje da se biblioteke osnuju i u drugim mestima. Pocetkom 20. veka otvoreno je vise biblioteka u gradovima i varosima u kojima su citalista ranije razvila svest o znacaju knjige i citanja - u Nisu (1903), Svilajncu (1905) i jos 74 biblioteke do 1912. godine.
U balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu unisten je veliki broj biblioteka, koje se obnavljaju posle 1918. godine. Uz pomoc Ministarstva prosvete i opstinskih vlasti do 1928. godine osnovano je vise od hiljadu biblioteka svih tipova, ukljucujuci i biblioteke udruzenja, radnickih drustava, kao i pevackih i drugih druzina.
Jedna od najvecih javnih biblioteka posle Prvog svetskog rata bila je Biblioteka grada Beograda (1929). Nasledila je fond Citalista beogradskog, ali je najveci deo knjiznog fonda popunjen kupovinom, poklonima gradana i Opstine grada Beograda. Biblioteka grada Beograda danas predstavlja kulturni centar, koji knjigom, drugom biblioteckom gradom, izlozbama, knjizevnim susretima i drugim manifestacijama obavlja znacajnu funkciju u duhovnom zivotu grada.
U toku Drugog svetskog rata unisteno je ili opljackano 177 biblioteka. Okupator i ustase unistavali su srpsku cirilsku knjigu, crkvene biblioteke, a dobar deo fakultetskih biblioteka nestao je u pozarima.
Posle rata biblioteke se obnavljaju i osnivaju se nove svih tipova, a najvise je narodnih biblioteka. Povoljne uslove za osnivanje i rad obezbeduje Zakon o bibliotekama (1960. i 1965), odnosno Zakon o biblioteckoj delatnosti (1994). Medu mnogim novoosnovanim bibliotekama pri ministarstvima, ustanovama, institutima, muzejima, arhivima, kao i u svim gradovima i opstinama Republike Srbije, izdvaja se Narodna i univerzitetska biblioteka u Pristini (1962), koja od 1963. godine prima obavezni primerak s teritorije Srbije, a kasnije i iz drugih republika bivse SFRJ. Njen knjizni fond, od oko milion naslova, cine prevashodno knjige na srpskom jeziku, uz veliki broj knjiga na albanskom i turskom jeziku.
Danas u Srbiji postoji oko cetiri hiljade biblioteka povezanih u jedinstven bibliotecko-informacioni sistem Republike.
